Zgodnie ze statutem, Instytut prowadzi badania naukowe, prace wdrożeniowe, działalność szkoleniową i ekspertyzową oraz działalność diagnostyczną, orzeczniczą i leczniczą w zakresie medycyny pracy i zdrowia środowiskowego. Instytut podejmuje również zadania z zakresu zdrowia publicznego inne, niż wymienione wyżej a w szczególności zadania z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki chorób. Pracownikami Instytutu są wysokiej klasy specjaliści o szerokim dorobku naukowym. W strukturze Instytutu znajdują się Szpital Instytutu z Odziałem Chorób Zawodowych Wewnętrznych i Alergologii oraz Regionalnym Ośrodkiem Leczenia Ostrych Zatruć wraz z Oddziałem Toksykologii Klinicznej, a także liczne zakłady i samodzielne pracownie naukowo-badawcze oraz inne jednostki organizacyjne; merytoryczne i administracyjne. W Instytucie znajduje się  unikalna w kraju Przychodnia Medycyny Środowiskowej i jedyne Centrum Szkoleniowe Zdrowia Środowiskowego. W Instytucie ma siedzibę Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Medycyny Środowiskowej – Oddział Śląski Polskiego Towarzystwa Medycyny Pracy oraz Stowarzyszenie Higienistów Pracy.